มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ของประเทศไทย ยูเนสโก ขึ้นบัญชี พ.ศ. 2562
นวดไทย ศาสตร์บำบัดไทยโบราณที่มีประวัติศาสตร์ยาวนานกว่า 2,500 ปี ได้รับการสืบทอดมารุ่นต่อรุ่นของภูมิปัญญาไทยจากครูอาจารย์สู่ศิษย์ จนถึงปัจจุบันได้พัฒนาเป็นศาสตร์การแพทย์แผนไทยที่ได้รับความนิยมอย่างแพร่หลายไปทั่วโลก
นวดไทยเป็นศาสตร์ที่ประยุกต์ใช้หลักการแพทย์แผนไทยอย่างลงตัว โดยอาศัยการกด การคลึง การบีบ การยืดเหยียดกล้ามเนื้อและเส้นเอ็น ร่วมกับการทุบ การเคาะ และการดึง เพื่อช่วยกระตุ้นการไหลเวียนของเลือดและลมปราณ บรรเทาอาการปวดเมื่อย ช่วยให้ร่างกายผ่อนคลาย และเสริมสร้างสุขภาพ
นวดไทย ได้รับการขึ้นทะเบียนให้เป็น มรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ หรือมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ปี พ.ศ. 2562 จากยูเนสโก ในนาม “นวดไทย การนวดแผนไทย” มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม หรือ มรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ (intangible cultural heritage) ได้รับการสนับสนุนจากยูเนสโก โดยมุ่งเน้นไปยังวัฒนธรรมส่วนที่ในทางกายภาพนั้นจับต้องไม่ได้
เมื่อวันที่ 12 ธันวาคม 2562 ณ กรุงโบโกตา สาธารณรัฐโคลอมเบีย คณะกรรมการระหว่างรัฐบาลว่าด้วยการสงวนรักษามรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ (Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage – ICS-ICH) ในการประชุมสมัยสามัญ ครั้งที่ 14 มีมติให้ขึ้นทะเบียน “นวดไทย การนวดแผนไทย” หรือ “Nuad Thai, Traditional Thai Massage” ในบัญชีรายชื่อตัวแทนมรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้แห่งมวลมนุษยชาติ (Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity – RL) ภายใต้อนุสัญญา ว่าด้วยการสงวนรักษามรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ ค.ศ. 2003 (Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage 2003) ขององค์การยูเนสโก
นวดไทย การนวดแผนไทยถือเป็นส่วนหนึ่งของศิลปะ วิทยาศาสตร์ และวัฒนธรรมของการดูแลสุขภาพแบบไทยๆ ในฐานะการรักษาโดยไม่ใช้ยาและการบำบัดด้วยตนเอง เกี่ยวข้องกับการนวด ตามจุด และเส้นต่างๆ ของร่างกาย โดยผู้ประกอบวิชาชีพช่วยปรับสมดุลร่างกาย พลังงาน และโครงสร้างของผู้ป่วย เพื่อรักษาอาการเจ็บป่วยที่เชื่อกันว่าเกิดจากการกีดขวางการไหลของพลังงานไปตาม ‘เซน’ ซึ่งเป็นเส้นที่เข้าใจกันว่าสลับกัน ร่างกายมนุษย์ การจัดการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อทำให้ธาตุทั้งสี่ของร่างกายเป็นปกติ ได้แก่ ดิน น้ำ ลม และไฟ เพื่อเปิดเส้นทางที่ถูกบล็อก นักบำบัดนวดแผนไทยจะทำการผสมผสานโดยใช้มือ ข้อศอก เข่า และเท้า ร่วมกับการประคบร้อนด้วยสมุนไพรเพื่อลดการอักเสบ ปัจจุบันการนวดไทยแบ่งได้เป็น 2 ประเภทหลัก คือ การนวดไทยบำบัด และการนวดไทยเพื่อการส่งเสริมสุขภาพ นวดไทยมีรากฐานมาจากการดูแลตนเองในสังคมชาวนาไทยในอดีต ทุกหมู่บ้านมีหมอนวดซึ่งชาวบ้านจะหันไปพึ่งเมื่อปวดกล้ามเนื้อจากการทำงานในทุ่งนา เมื่อเวลาผ่านไป ประสบการณ์เหล่านี้ได้พัฒนาเป็นระบบความรู้อย่างเป็นทางการ และนวดไทยกลายเป็นอาชีพที่สร้างรายได้ ในปี พ.ศ. 2528 ได้มีการเปิดตัวโครงการฟื้นฟูการนวดแผนไทยเพื่อเพิ่มความมีชีวิตชีวาและเพิ่มพูนความรู้เกี่ยวกับการนวดไทย และได้ริเริ่มโครงการริเริ่มเพื่อสร้างพันธมิตรของผู้ฝึกนวดไทยที่มารวมตัวกันเป็นประจำทุกปี
นวดไทย การนวดแผนไทย หรือ การนวดแผนโบราณ เป็นการนวดชนิดหนึ่งในแบบไทย ซึ่งเป็นศาสตร์บำบัดและรักษาโรคแขนงหนึ่งของการแพทย์แผนไทย โดยจะเน้นในลักษณะการกด การคลึง การบีบ การดัด การดึง และการอบ ประคบ ซึ่งรู้จักกันโดยทั่วไปในชื่อ “นวดแผนโบราณ” โดยมีหลักฐานว่านวดแผนไทยนั้นมีประวัติมาจากประเทศอินเดีย โดยเชื่อว่าน่าจะมีการนำการนวดเข้ามาพร้อมกับการเผยแผ่พระพุทธศาสนา และมีการนำเข้ามาในประเทศไทยเมื่อใดนั้นไม่ปรากฏหลักฐานชัดเจน จากนั้นได้ถูกพัฒนาและปรับปรุงแก้ไขให้เข้ากันกับวัฒนธรรมของสังคมไทย จนเป็นรูปแบบแผนที่เป็นมาตรฐานของไทยและส่งทอดมาจนถึงปัจจุบัน การนวดแผนไทยแบ่งเป็น 2 สาย คือ สายราชสำนักและสายเชลยศักดิ์
มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ของประเทศไทย ปี 2564
- โขน มีชื่อที่ขึ้นทะเบียนว่า “โขน ละครรำสวมหน้ากากในไทย“ ขึ้นบัญชีปี พ.ศ. 2561
- นวดไทย มีชื่อที่ขึ้นทะเบียนว่า “นวดไทย การนวดแผนไทย“ ขึ้นบัญชีปี พ.ศ. 2562
- โนรา มีชื่อที่ขึ้นทะเบียนว่า “โนรา นาฏศิลป์ในภาคใต้ของไทย“ ขึ้นบัญชีปี พ.ศ. 2564
การแบ่งกลุ่ม มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของประเทศไทย
การแบ่งกลุ่ม มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของประเทศไทย โดยแบ่งตามการขึ้นทะเบียนของยูเนสโก โดยการขึ้นทะเบียนมรดกทางวัฒนธรรม จัดแบ่งไว้ 3 กลุ่ม เพื่อความชัดเจน ดังนี้
มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของประเทศไทยที่ขึ้นทะเบียนแล้ว
รายการที่ขึ้นทะเบียนแล้ว (Inscribed) ชื่อตามที่ได้ขึ้นทะเบียนในบัญชีมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมฯ
- โขน ละครรำสวมหน้ากากในไทย (ขึ้นบัญชี พ.ศ. 2561)
- นวดไทย การนวดแผนไทย (ขึ้นบัญชี พ.ศ. 2562)
- โนรา นาฏศิลป์ในภาคใต้ของไทย (ขึ้นบัญชี พ.ศ. 2564)
มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของประเทศไทยที่เสนอขึ้นทะเบียน
รายการที่เสนอขึ้นทะเบียนแล้ว อยู่ระหว่างการพิจารณาของยูเนสโก (On-going nominations)
- สงกรานต์ไทย (คาดว่าจะพิจารณา พ.ศ. 2566)
- ต้มยำกุ้ง (คาดว่าจะพิจารณา พ.ศ. 2568)
มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของประเทศไทยที่เตรียมเสนอขึ้นทะเบียน
รายการที่เตรียมเสนอขึ้นทะเบียน
- มวยไทย
- ผีตาโขน
มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของประเทศไทย
ที่มาข้อมูลและรูปภาพ:
- เว็บไซต์มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม (ich.culture.go.th)
- เว็บไซต์มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม องค์การยูเนสโก (ich.unesco.org)
- เว็บไซต์วิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี (th.wikipedia.org)