ตำนานวันสงกรานต์ กับความหมายเชิงสัญลักษณ์
ตำนานสงกรานต์เป็นตำนานที่แต่งขึ้นเพื่ออธิบายความเป็นมาของการรดน้ำ ซึ่งเป็นพิธีกรรมสำคัญในประเพณีวันสงกรานต์ ซึ่งความหมายเชิงสัญลักษณ์ในตำนานมีดังนี้
ศีรษะท้าวกบิลพรหม เป็นสัญลักษณ์ของดวงอาทิตย์ ความร้อนและความแห้งแล้งเพราะช่วงที่มีประเพณีสงกรานต์เป็นช่วงที่อากาศร้อนจัด
นางสงกรานต์ เป็นผู้ดูแลไม่ให้ศีรษะตกถูกพื้นดิน ทำให้ไม่เกิดภัยพิบัติน่าจะเป็นเพราะสตรีเป็นผู้ให้กำเนิด เป็นผู้ทำหน้าที่เป็นแม่ เลี้ยงดูและคอยปกป้องคุ้มครองลูก จึงเหมาะที่จะช่วยคุ้มครองโลกให้ร่มเย็น และอุดมสมบูรณ์
น้ำ เป็นสัญลักษณ์ของความมีชีวิต ความอุดมสมบูรณ์ ดังภาษิตไทลื้อที่ว่า “ดินก่อเกิด น้ำก่อเป็น” (ดินเป็นแหล่งที่ให้พืชพันธุ์เกิดและน้ำทำให้มีชีวิตอยู่ได้) น้ำยังเป็นสัญลักษณ์ของความเย็น ความสดชื่นและความสะอาด จึงเหมาะที่จะใช้เพื่อแสดงความปรารถนาดีต่อกัน และใช้แสดงถึงความสะอาดผ่องแผ้วของกายและใจที่จะเริ่มชีวิตใหม่ในโอกาสขึ้นปีใหม่
ประเพณีวันสงกรานต์ เป็นประเพณีของสังคมเกษตรกรรม คนไทยในภาคกลางมีประกาศสงกรานต์ ซึ่งแสดงให้เห็นคติความเชื่อทางโหราศาสตร์ โดยนำเรื่องธิดาท้าวกบิลพรหม ซึ่งเรียกกันว่า นางสงกรานต์ มาทำนายเกี่ยวกับผลผลิตทางการเกษตรและเหตุการณ์บ้านเมือง ในประกาศสงกรานต์แต่ละปี จะบอกชื่อของนางสงกรานต์ ซึ่งผลัดเปลี่ยนกันมาถือพานที่รองรับศีรษะผู้เป็นพ่อ มีรายละเอียดเกี่ยวกับการแต่งกาย สัตว์พาหนะ ลักษณะของอริยาบถที่มากับพาหนะ ซึ่งจะเป็นคำทำนายที่เกี่ยวกับความอุดมสมบูรณ์หรือความขาดแคลนของพืชพรรณธัญญาหาร ความเรียบร้อยสงบสุขหรือความสับสนวุ่นวายของบ้านเมือง
เนื่องจากคนไทยให้ความสำคัญแก่บรรพบุรุษ และเคยมีการเซ่นไหว้ผีบ้านหรือผีเรือน ซึ่งเป็นผีบรรพบุรุษในหลายโอกาส โดยเฉพาะเมื่อขึ้นปีใหม่ และยังพบการปฏิบัตินี้ในกลุ่มชนชาติไทยอื่นๆ ที่ไม่ได้นับถือพระพุทธศาสนา เมื่อคนไทยนับถือพระพุทธศาสนาและรับประเพณีสงกรานต์เข้ามาเป็นประเพณีการขึ้นปีใหม่ จึงมีการทำบุญอุทิศส่วนกุศลให้กับครอบครัวและญาติผู้ล่วงลับ ประเพณีสงกรานต์เป็นประเพณีที่ให้ความสำคัญต่อการแสดงความกตัญญูและความปรารถนาดีต่อกัน เป็นเวลาที่ลูกหลานรำลึกถึงบรรพบุรุษที่ล่วงลับไป และแสดงคารวะต่อญาติผู้ใหญ่ที่ยังมีชีวิตอยู่
ประเพณีสงกรานต์เป็นประเพณีในสังคมไทยที่นับถือพระพุทธศาสนา จึงมีการบำเพ็ญกุศลทางศาสนา เพื่อให้จิตใจผ่องแผ้วก่อนการขึ้นปีใหม่ ในขณะเดียวกันก็เป็นประเพณีที่ผู้คนมีโอกาสสนุกสนาน มีการเล่นสาดน้ำและการละเล่นเพื่อความรื่นเริงบันเทิงใจ