โขน ละครรำสวมหน้ากากในไทย

มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ของประเทศไทย ยูเนสโก ขึ้นบัญชี พ.ศ. ๒๕๖๑

โขน นาฏศิลป์โขนในประเทศไทย ศิลปะการแสดงชั้นสูงที่เก่าแก่ของไทย มีมาตั้งแต่ สมัยกรุงศรีอยุธยา ที่มีความสง่างาม อลังการและอ่อนช้อยเป็นศิลปะการแสดงที่ผสมผสานดนตรี เสียงร้อง วรรณกรรม นาฏศิลป์ พิธีกรรม และงานหัตถกรรม การแสดงโขน เป็นนาฏศิลป์ไทย ที่มีท่วงท่าการร่ายรำที่สง่างาม การบรรเลงดนตรีไทยประกอบ การขับร้อง และเครื่องแต่งกายของโขนที่ระยิบระยับ แสดงถึงความรุ่งโรจน์รุ่งเรืองของอารยธรรมที่สืบทอดกันมา

โขน ได้รับการขึ้นทะเบียนให้เป็น มรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ หรือมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ปี พ.ศ. ๒๕๖๑ จากยูเนสโก ในนาม “โขน ละครรำสวมหน้ากากในไทย” มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม หรือ มรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ (intangible cultural heritage) ได้รับการสนับสนุนจากยูเนสโก โดยมุ่งเน้นไปยังวัฒนธรรมส่วนที่ในทางกายภาพนั้นจับต้องไม่ได้

โขน ละครโขนสวมหน้ากากในประเทศไทย เป็นศิลปะการแสดงที่ผสมผสานองค์ประกอบทางดนตรี เสียงร้อง วรรณกรรม นาฏศิลป์ พิธีกรรม และงานฝีมือ การแสดงโขนประกอบด้วยท่าเต้นอันสง่างาม การแสดงดนตรีและเสียงร้อง เครื่องประดับที่สวยงามแวววาว และเครื่องแต่งกายที่เป็นเอกลักษณ์ สื่อถึงความรุ่งโรจน์ของพระราม วีรบุรุษและการจุติเป็นอวตารของพระวิษณุ ผู้ทรงนำความสงบเรียบร้อยและความยุติธรรมมาสู่โลกมนุษย์ หลายตอนในบทประพันธ์บรรยายถึงการดำเนินชีวิตของพระราม ทั้งการเดินทางในป่า กองทัพลิง และการสู้รบกับกองทัพทศกัณฐ์กษัตริย์แห่งยักษ์ การแสดงโขนเป็นตัวแทนของศิลปะชั้นสูงที่ได้รับการฝึกฝนโดยราชสำนักสยามหรือไทยมานานหลายศตวรรษ ในขณะที่อีกมุมหนึ่ง ในฐานะการแสดงละคร ผู้ชมจากภูมิหลังทางสังคมที่แตกต่างกันสามารถตีความและได้รับความเพลิดเพลินจากการรับชมการแสดง โขนแผงคำสอนสำคัญ เสริมสร้างความเคารพต่อผู้ที่มีอายุและสถานะที่สูงกว่า การพึ่งพาซึ่งกันและกันระหว่างผู้นำและผู้ตาม เกียรติยศของผู้ปกครอง และชัยชนะของความดีอยู่เหนือความชั่วร้ายทั้งปวง โขนได้รับการถ่ายทอดจากราชสำนัก และในครัวเรือนของครูบาอาจารย์นาฏศิลป์ อย่างไรก็ตาม ในปัจจุบัน มีการสืบทอด สืบสานการแสดงโขนมากขึ้น ส่วนใหญ่ในสถาบันการศึกษา ในขณะที่ยังคงยึดถือวิธีการแบบเดิมเป็นส่วนใหญ่ มีความพยายามร่วมกันเพื่อให้แน่ใจว่าการปฏิบัติจะมีความต่อเนื่อง รวมถึงการจัดตั้งชมรมฝึกอบรมและการแสดงที่ช่วยเข้าถึงเยาวชน

โขน ส่วนใหญ่เป็นการแสดงเรื่อง รามเกียรติ์ เนื้อเรื่องเกี่ยวกับมหาสงครามระหว่าง กองทัพยักษ์ นำโดยพญายักษ์วงศ์พรหม ราชาแห่งยักษ์ นาม ทศกัณฑ์ และกองทัพวานรที่สนับสนุนมนุษย์นาม พระราม วีรบุรุษและการกลับชาติมาเกิดของพระนารายณ์ หรือพระวิษณุ เทพเจ้าผู้ทรงนำความสงบเรียบร้อยและความยุติธรรมมาสู่โลก หลายตอนบรรยายถึงชีวิตของพระราม รวมทั้งการเดินทางในป่า กองทัพวานร (ลิง) โขน เป็นศิลปะการแสดงชั้นสูงที่ได้รับการสืบทอดโดยราชสำนักไทยมาเป็นเวลาหลายศตวรรษ ในขณะที่อีกระดับหนึ่งในฐานะการแสดงละคร สามารถตีความและเพลิดเพลินได้โดยผู้ชมจากภูมิหลังทางสังคมที่แตกต่างกัน

โขน ยังมีหน้าที่การสอน และตอกย้ำการเคารพผู้ที่มีอายุและสถานะที่สูงกว่า การพึ่งพาอาศัยกันระหว่างผู้นำและผู้ตาม เกียรติของผู้ปกครอง และชัยชนะของความดีเหนือความชั่ว ตามเนื้อผ้า โขน ถูกส่งผ่านจากในราชสำนัก สู่ครัวเรือนของครูนาฏศิลป์ อย่างไรก็ตาม ทุกวันนี้ การสืบทอด ศิลปะการแสดงโขน เกิดขึ้นในสถาบันการศึกษา ในขณะที่ยังคงยึดถือวิธีการดั้งเดิมเป็นส่วนใหญ่ โดยมีความพยายามร่วมกันเพื่อให้แน่ใจว่าการฝึกปฏิบัติจะดำเนินต่อไป รวมถึงการจัดตั้งโรงเรียน สถาบันการฝึกอบรมและการแสดงที่ทำให้เข้าถึงวัยรุ่นและคนหนุ่มสาวได้ดีขึ้น

มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ของประเทศไทย ปี ๒๕๖๔

1. โขน มีชื่อที่ขึ้นทะเบียนว่า “โขน ละครรำสวมหน้ากากในไทย” ขึ้นบัญชีปี พ.ศ. ๒๕๖๑
2. นวดไทย มีชื่อที่ขึ้นทะเบียนว่า “นวดไทย การนวดแผนไทย” ขึ้นบัญชีปี พ.ศ. ๒๕๖๒
3. โนรา มีชื่อที่ขึ้นทะเบียนว่า “โนรา นาฏศิลป์ในภาคใต้ของไทย“ ขึ้นบัญชีปี พ.ศ. ๒๕๖๔

การแบ่งกลุ่ม มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของประเทศไทย

การแบ่งกลุ่ม มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของประเทศไทย โดยแบ่งตามการขึ้นทะเบียนของยูเนสโก โดยการขึ้นทะเบียนมรดกทางวัฒนธรรม จัดแบ่งไว้ ๓ กลุ่ม เพื่อความชัดเจน ดังนี้

มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของประเทศไทยที่ขึ้นทะเบียนแล้ว

รายการที่ขึ้นทะเบียนแล้ว (Inscribed) ชื่อตามที่ได้ขึ้นทะเบียนในบัญชีมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมฯ

• โขน ละครรำสวมหน้ากากในไทย (ขึ้นบัญชี พ.ศ. ๒๕๖๑)
• นวดไทย การนวดแผนไทย (ขึ้นบัญชี พ.ศ. ๒๕๖๒)
• โนรา นาฏศิลป์ในภาคใต้ของไทย (ขึ้นบัญชี พ.ศ. ๒๕๖๔)

มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของประเทศไทยที่เสนอขึ้นทะเบียน

รายการที่เสนอขึ้นทะเบียนแล้ว อยู่ระหว่างการพิจารณาของยูเนสโก (On-going nominations)

• สงกรานต์ในประเทศไทย
• ต้มยำกุ้ง

มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของประเทศไทยที่เตรียมเสนอขึ้นทะเบียน

รายการที่เตรียมเสนอขึ้นทะเบียน

• มวยไทย
• ผีตาโขน

ที่มาข้อมูลและรูปภาพ:

• เว็บไซต์มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม (ich.culture.go.th)
• เว็บไซต์มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม องค์การยูเนสโก (ich.unesco.org)
• เว็บไซต์วิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี (th.wikipedia.org)